Van der Pekbuurt

Een plan voor een deel van de Buiksloterham

Aan het begin van de twintigste eeuw lag er "goedkope grond aan de Overkant van het IJ." Hier kon de gemeente woningen met betaalbare huren bouwen voor arbeiders. Arie Keppler, de eerste directeur van het Gemeentelijke Woningbedrijf, ontwierp samen met architect J.E. van der Pek een plan voor een deel van de Buiksloterham. Het ging om het gebied ten westen van het Groot Noordhollandsch Kanaal. Het werk werd in familieverband voorbereid. Louise Went, echtgenote van de architect, bedacht de interieurs.

Van der Pekbuurt

De nieuwe buurt kreeg al bij het slaan van de eerste paal de naam 'Van der Pekbuurt'. De nieuwe woningen losten niet alleen een deel van het krottenprobleem in de Jordaan op: ook hoge ambtenaren trokken over het IJ naar die nieuwe huizen met veel frisse lucht. De sociaal-democratische voorman Koos Vorrink woonde ook in de Van der Pekbuurt.
Er kwamen een postkantoor en filialen van grote winkelbedrijven in de Van der Pekstraat. Toen de Hagedoornweg gereed kwam, begon een strijd om de hegemonie als winkelpromende tussen de Hagedoornweg en de Van der Pekstraat. De Hagedoornweg heeft die strijd uiteindelijk gewonnen. Deze straat had brede trottoirs, waarop zich al spoedig een soort huwelijksmarkt ontwikkelde. Alles wat jong was in dit prille Noord, trok hier direct naar toe.

Hagedoornweg: Ritakerk en pastorie
Foto: Historisch-topografische Atlas van de Gemeente Amsterdam

Het tweede Vaticaan

In de jaren twintig van de vorige eeuw realiseerde de katholieke gemeenschap van Amsterdam-Noord een ambitieus plan: de bouw van een kerk met pastorie, een groot zusterklooster met kapel, vijf scholen en enkele woningen. Architect A.J. Kropholler (1882-1973) tekende voor het complex, dat door tijdgenoten 'een tweede Vaticaan' werd genoemd. Het Kropholler-complex is een van de negentien nieuwe Rijksmonumenten van het stadsdeel.

Tweede Wereldoorlog

Tijdens het bombardement van 17 juli 1943 werd de buurt getroffen door een vijftigtal brisantbommen. Volgens schattingen vielen er 208 doden.
Het bombardement vond plaats toen ruim 500 kinderen een eucharistieviering in de Ritakerk bijwoonden. Ze vierden dat de St. Ritaparochie 25 jaar bestond. De kerk kreeg een voltreffer. Er werden twee kinderen en negen volwassenen dodelijk getroffen.

De Volewijckers

Woningbouwvereniging Ons Belang ging in de jaren twintig aan de andere zijde van het Mosveld bouwen. Omstreeks 1926 legde de gemeente in dit gebied een aantal voetbalvelden aan met als hoofdhuurder de Volewijckers. In 1944 werd deze club kampioen van Nederland. Zo rond 1930 was de bouw van de Van der Pekbuurt voltooid.
Door het Algemeen Uitbreidingsplan van 1935 werd het mogelijk om het terrein van de toenmalige sportvelden te bebouwen. In de jaren zestig verdwenen de sportvelden om plaats te maken voor de aanleg van de toegangswegen naar de IJtunnel en de bouw van het Ziekenhuis Amsterdam-Noord (het tegenwoordige NH hotel).

Ajacieden op de pont

Op 18 maart 1900 werd in café Oost-Indië aan de Kalverstraat voetbalvereniging Ajax opgericht. De vereniging huurt een veldje in de onbewoonde polder Buiksloterham. Om hun veldje te bereiken moeten spelers en toeschouwers te voet of met de paardentram naar het Centraal Station. De kettingpont bij het Westelijk spoorviaduct brengt ze vervolgens naar de Buiksloterweg, aan de overkant van het IJ. Ze moeten dan nog een dik kwartier wandelen naar het veld.
Ajax heeft een voor die tijd zeer comfortabele kleedgelegenheid. Bij de meest clubs is het buiten omkleden en wassen in de sloot; de Ajacieden maken gebruik van een soort keet, met kleedhaken en waterbakken.
In 1901 verhuist Ajax naar een locatie aan de Laanweg, een stuk dichter bij de pont, zonder 'luxe kleedkamer.' De spelers moeten zich omkleden in het Tolhuis. Het vijfjarig bestaan van de vereniging in Noord wordt gevierd met een gekostumeerde voetbalwedstrijd.
Tijdens hun Noord-Amsterdamse periode hebben de Ajacieden een paar kleine succesjes geboekt: in het seizoen 1901-1902 wint Ajax de speciale medaille van de Amsterdamse Voetbalbond (AVB) voor de ploeg met het beste doelgemiddelde. Eén seizoen later wordt de club kampioen in de derde klasse van district I van de Nederlandse Voetbalbond. In 1906 trekt Ajax aan het langste eind bij de strijd om het Gouden Kruis, een competitie die door de AVB wordt georganiseerd tussen de acht sterkste teams uit de hoofdstad. Op 20 mei wint Ajax de finale tegen AFC met 4-3.
Na zeven jaar Amsterdam-Noord moet Ajax voor de tweede keer verhuizen. De club verlaat Noord en huurt twee velden in de Watergraafsmeer.

Bron: 1900-1995. 95 jaar Ajax, Evert Vermeer

Vernieuwing

Eind jaren tachtig brandde de oude St. Rosaschool gedeeltelijk af. Na sloop van de overige schoolgebouwen in 1990 vervroegde het stadsdeel op aandringen van de monumentenwerkgroep de aanvraag voor de rijksmonumentenstatus. Reliplan Investment kocht het complex en verkocht de St. Rosaschool aan een projectontwikkelaar, die een tiental fraaie appartementen in het gebouw heeft gerealiseerd. De ernaast gelegen St. Ritakerk is nu deels in gebruik als bibliotheek. Op de begane grond van het voormalige schoolgebouw en de zijgalerij van het klooster heeft de RIBW (Regionale Instelling voor Beschermd Wonen) een dagactiviteitencentrum voor mensen met psychische problemen ingericht.

Het klooster bevindt zich nog grotendeels in originele staat. Het spitsboogvormige voorportaal van de rechteringang van het klooster herbergt twee gemetselde banken met houten zittingen. Op deze 'bedelaarsbanken' aten de zwervers het brood dat ze van de zusters kregen. Juist vanwege de sociale doelstelling van de kloosterorde is het bijzonder dat deze ingang nu gebruikt wordt door het Leger des Heils. Dat heeft op de eerste en tweede verdieping en in het souterrain van het kloostergebouw een opvangcentrum voor vrouwen ingericht.

De Van der Pekbuurt Nu

De bevolkingssamenstelling van de Van der Pekbuurt is ingrijpend gewijzigd. Er hebben zich veel Marokkaanse en Turkse gezinnen in de buurt gevestigd. De Turkse en Marokkaanse winkeliers hebben voor een opleving van de middenstand in de buurt gezorgd.

Verschillende kerken in de buurt zijn in andere handen overgegaan: de protestantse Maranathakerk is sinds 1985 de thuisbasis van de Koptisch orthodoxe kerk in Nederland. In de Ritakerk is een bibliotheekfiliaal gevestigd. Ook hebben verschillende gebouwen een religieuze functie gekregen, bijvoorbeeld het pand aan de Ribesstraat van de Stichting Turks Islamitisch Sociaal Cultureel Centrum Amsterdam-Noord (STISCCAN), met een gebeds- en activiteitenruimte.