Landelijk Noord

Waterland

Ten noorden van de Ringweg begint het groene Waterland. Het stuk Waterland dat binnen de grenzen van het stadsdeel valt, heet Landelijk Noord. Hierin liggen Durgerdam en Schellingwoude op de grens met het water en Holysloot, Ransdorp en Zunderdorp temidden van de weilanden. Het gebied wordt doorsneden door talrijke watertjes en enkele smalle wegen. Het is ideaal voor fiets-, schaats- en wandeltochten. In Holysloot kan men gebruikmaken van een pontje. Buiten de dorpen liggen verspreid over het landschap diverse boerderijen.
 
De Waterlandse Zeedijk heeft Waterland eeuwenlang beschermd tegen het IJ en de Zuiderzee. Toch waren er ook dijkdoorbraken, in 1625, 1687, 1825 en 1916 . In 1916 bezweek de dijk op drie verschillende plaatsen. Door de aanleg van de Afsluitdijk in 1932 verdween het overstromingsgevaar.

Durgerdam

Durgerdam is ontstaan aan een dijk die werd opgeworpen na de Sint Elisabethsvloed van 1421. Het was een vissersdorp. In de bloeiperiode bestond de vloot van Durgerdam uit ongeveer 75 botters, waarmee men ansjovis en haring ving. De vis werd in Amsterdam op de markt gebracht. Door de aanleg van de Afsluitdijk raakte de visserij op de Zuiderzee in het slop. De vroegere botterhaven is nu een jachthaven en de Durgerdammerdijk is 's zomers populair bij fietsers.

De botterhaven van Durgerdam. (Foto: Historisch-topografische Atlas van de Gemeente Amsterdam)

Vuurtoreneiland

In het IJsselmeer, vlakbij Durgerdam, ligt een bijzonder eiland. Het is als deel van de 'Stelling van Amsterdam' op de Wereld Erfgoedlijst geplaatst. Eens per jaar kan men onder begeleiding van Natuurmonumenten het eiland bezoeken.

De Stelling van Amsterdam wordt eind negentiende eeuw gebouwd als verdedigingslinie van dijken, dammen, forten, sluizen en kazematten (bomvrije gewelven). Het idee achter de Stelling is dat als de vijand in aantocht is, het gebied buiten de Stelling onder water kan worden gezet. Op het Vuurtoreneiland werd in de periode 1889-1894 een kustbatterij gerealiseerd, met drie kanonnen van 24 centimeter en twee van vijftien centimeter, munitiemagazijnen en een kazerne met zestien lokalen. Al snel verplaatste Defensie het zware geschut naar Den Helder. De forten van Pampus en Diemerdam boden voldoende bescherming en de ondiepte van Pampus belemmerde vijandelijke schepen die richting Amsterdam zouden willen varen.

Terwijl de kustbatterij verschijnt, worden de oude vuurtoren (1700) en lichtwachterswoning (gebouwd omstreeks 1835) op Vuurtoreneiland gesloopt. Daarvoor in de plaats komen in 1893 de tegenwoordige ijzeren kunstlichttoren en een nieuwe lichtwachterswoning op een iets veiliger plaats.

In hun verordening van 26 november 1699 bepalen de Staten van Holland en West-Friesland 'dat op het Eyland Marken en den Gelderschen Hoek ijder een vuurbaaken ende op het IJe-oort een Lantaarn wierde opgeregt'. Slechts twee Durgerdammers zijn betrokken bij de bouw. Timmerman Gerrit Albertsz Klijbroek én Jan Jansz Strijt, die handlangers- en wachtdiensten verricht. Strijt is tot 1746 ook de eerste wachter van de negentien meter hoge vuurtoren.

Tussen 1826 en september 2003 werd de functie van vuurtorenwachter in Durgerdam uitgeoefend door verschillende generaties van de familie Engel. De Durgerdammer Cornelis Engel trouwt op 15 maart 1772 met het Marker meisje Neeltje Klaas. Hun oudste zoon Jan is de eerste Engel die - bij Besluit van Zijne Majesteit op 18 mei 1826 - als vuurtorenwachter wordt aangesteld. Vanaf 1855 is de vuurtoren onder de hoede van zijn zoon Jan. Diens zoon Eldert Engel neemt in 1905 het roer over. Omdat zijn vrouw Anna niet bestand is tegen de eenzaamheid van het vuurtoreneiland, draagt Eldert al in 1905 het roer over aan zijn halfbroer Jan. De zoon van Jan, Dirk, is vanaf 1926 vuurtorenwachter van Durgerdam.

Over Dirk Engel, die van vissers de bijnaam 'Engelbewaarder van het IJsselmeer' krijgt, verschijnen in de jaren vijftig diverse verhalen in kranten, met koppen als 'Bij hoogwater zit je gevangen op het vuurtoreneiland' en 'Een eenzame Amsterdammer'. Dirk overlijdt plotseling in 1961. Tot de meerderjarigheid van hun zoon heeft Dirks vrouw dan drie jaar lang de touwtjes in handen. Van 1964 tot en met 31 augustus 2003 zwaaide de vierde Jan Engel de scepter over het eiland. Een zoon of dochter die hem kan opvolgen, had hij niet. Bij zijn pensionering op 31 augustus 2003 kwam er een eind aan de dynastie van 'engelbewaarders'. 

Tegenwoordig is het Vuurtoreneiland niet meer zo geïsoleerd. Het eiland is met een wit houten bruggetje verbonden aan de polder IJdoorn. De laatste vuurtorenwachter kon alleen met een boot naar de vaste wal komen.

Met dank aan Dick Reedijk van het Historisch Centrum Amsterdam-Noord en De Lantaarn van IJdoorn, J.H.A. Ringeling (in: Jaarboek 1963 Amstelodamum)

Schellingwoude

Schellingwoude dankt haar naam aan het oud-Hollandse woord 'scheling', dat "scheiding" betekent. Op de plek van het huidige Schellingwoude lag een bos, op de scheiding van Waterland en Zuiderzee. Het bos is er niet meer. Er ligt nu een dijkdorp met op de scheling van water en land de sluizen van de Amsterdamse haven.

Holysloot

Holysloot komt van 'hole' en dat staat voor 'laagliggend' of 'moerassig'. De plaats is genoemd naar haar ligging aan een sloot in een moerassig gebied. 'Hole' vindt men ook in namen als Schiphol en Holendrecht. Holysloot ligt aan het eind van de Bloemendalergouw.

Ransdorp

Ransdorp is een oude plaats die in de Middeleeuwen privileges van de graven van Holland en de heren van Amstelland ontving. Korte tijd was Ransdorp zelfs belangrijker dan Amsterdam. Met de bloei van de stad aan de Amstel in de zestiende en zeventiende eeuw, nam de betekenis van Ransdorp af. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog werd het herhaaldelijk door zowel Spanjaarden als Geuzen verwoest.
Het dorp wordt gedomineerd door de stompe kerktoren, die in de periode 1502-1542 is gebouwd. Hier tegenover staat het oude raadhuis. Dit is in 1652 in renaissance stijl gebouwd als vergaderplaats voor de Unie van Waterland. Tegenwoordig is het raadhuis in gebruik als luxe trouwlocatie van het stadsdeel Amsterdam-Noord. 

De gemeente Ransdorp bestond in 1921 uit Ransdorp, Durgerdam, Holysloot en Schellingwoude. In dat jaar besloot de raad unaniem, dat de eigen gemeente kon worden ingelijfd door het grotere Amsterdam. Ransdorp heeft een beschermd dorpsgezicht en kent vele rijksmonumenten.

De Ransdorper Toren

De 32 meter hoge, laat-gothische toren van Ransdorp is een markant punt in het landschap van landelijk Noord. De toren is gebouwd in de periode 1502-1542 en heeft in het begin van haar bestaan waarschijnlijk vooral dienst gedaan als klokkentoren. De grote nis in de hal functioneerde in de laatste jaren van de negentiende eeuw als gevangenis; in 1900 werd de nis nog afgesloten met een deur met zware grendels.

In tegenstelling tot de kerktorens van de omliggende dorpjes, is de Ransdorper toren plat. Aan het eind van de zestiende eeuw zat de economie in de Waterlandse dorpen in het slop. Waarschijnlijk was er daarom geen geld om de toren af te bouwen. Het dak biedt een prachtig uitzicht over Waterland en de stad Amsterdam.
De toren van Ransdorp is van begin april tot eind september voor het publiek geopend. Gedurende die periode zijn in de toren ook vaak tentoonstellingen te zien.

Zunderdorp

Zunderdorp maakte tot 1921 deel uit van de gemeente Nieuwendam, die in dat jaar opging in Amsterdam. De naam is waarschijnlijk ontleend aan de 'sundels' (=smalle vaarten), die vanaf het dorp naar het IJ stroomden. Hierover werd in roeiboten de melk vervoerd die in Amsterdam voor de Sint Nicolaaskerk werd verhandeld. Op Koninginnedag is Zunderdorp helemaal in het oranje getooid.